Endurreisn fjármálakerfisins - sýn viðskiptaráðherra á verkefnin framundan
Í tengslum við fall bankanna í október 2008 hafa margvísleg verkefni verið unnin í stjórnsýslunni. Þannig tókst að halda bankakerfinu gangandi við fall bankanna, greiðslukerfin virkuðu og landsmenn gátu fengið alla almenna þjónustu í útibúum bankanna.
Enn eru mörg verkefni fyrirliggjandi. Einkum er unnið að þeim á vegum forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans, en eins og sjá má á eftirfarandi umfjöllun eru mörg verkefnanna á forræði fjármálaráðuneytisins. Þá er starfandi samræmingarvettvangur þessara aðila sem Mats Josefsson veitir forystu. Markmið með verkefnum þessum er að hér á landi verði lífvænlegt og traust bankakerfi til framtíðar.
Eftirfarandi er sýn viðskiptaráðherra á helstu verkefni sem nú er unnið að:
1. Mat á þeim eignum og skuldum sem færðar voru frá gömlu bönkunum yfir í nýju.
Í ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins frá því í október 2008 var kveðið á um að tilteknar eignir og skuldir færðust yfir frá gömlu bönkunum yfir í þá nýju. Í kjölfarið gerði Fjármálaeftirlitið samning við Deloitte LLP um að meta þær eignir og skuldir sem færðust á milli. Einnig gerði eftirlitið samning við alþjóða ráðgjafarfyrirtækið, Oliver Wyman, til þess að hafa tilsjón með mati á eignunum. Fjármálaeftirlitið fól Deloitte LLP að byggja mat sitt á hugtakinu gangvirði, en skilgreining þess gerir ráð fyrir að nýju bankarnir haldi áfram starfsemi sem fullfjármagnaðir íslenskir bankar á innanlandsmarkaði og þurfi hvorki að losa eignir (eða gera upp skuldbindingar) í bráð né með nauðungarsölu. Niðurstöður matsins liggja nú fyrir og er nú verið að kynna þær hagsmunaaðilum í samræmi við stefnu þar að lútandi.
2. Greiðsla fyrir eignir sem færðust yfir frá gömlu bönkunum yfir í nýju – eignarhald á nýju bönkunum.
Nefnd á vegum fjármálaráðuneytis, forsætisráðuneytis og viðskiptaráðuneytis var falið að sjá um verkefni þetta. Sérstakur starfsmaður var ráðinn af fjármálaráðuneytinu til að vinna að því og fjármálaráðuneytið gerði samning við ráðgjafafyrirtækið Hawkpoint í mars 2009 til að vera ríkinu til ráðgjafar í samningaviðræðum sem þurfa að fara fram við gömlu bankanna (kröfuhafa) vegna þeirra eigna sem færðust yfir frá gömlu bönkunum yfir í þá nýju. Í tengslum við þær samningaviðræður þarf að taka afstöðu til hvort ríkið er tilbúið til að semja um að nýju bankarnir verði í eigu þeirra gömlu eða kröfuhafa þeirra. Einnig þurfa viðskiptaáætlanir nýju bankanna að liggja fyrir, sem og endurskoðaðir reikningar þeirra. Fjármálaráðuneytið er einnig að ganga frá ráðningu lögfræðinga vegna skjalagerðar og ráðgjafar. Nú er áætlað að unnt verði að ljúka þessu verkefni í júní mánuði.
3. Gjaldeyrismisvægi í efnahagsreikningi bankanna.
Þar sem færðar voru meiri gengistryggðar eignir en skuldir frá gömlu bönkunum til þeirra nýju myndaðist skekkja í efnahagsreikningi nýju bankanna. Leiðir þetta til nokkurrar gengisáhættu bankanna og til hugsanlegs taps á rekstri þeirra vegna mismunar á vöxtum á þessum eignum og á innstæðum.
Fjárhæð þeirra fjármálagerninga sem koma eiga sem greiðsla frá nýju bönkunum til þeirra gömlu fyrir þær eignir sem færðar voru yfir, verður ekki nægilega há til að jafna þessa skekkju að öllu leyti. Þá liggur fyrir að ríkissjóður mun ekki geta gert afleiðusamning til að jafna þessa skekkju en væntingar voru um slíka lausn hjá bönkunum.
Á vegum forsætisráðuneytisins hefur verið starfandi nefnd til að fjalla um þennan vanda. Mun hún væntanlega skila af sér í þessari viku. Þá fer ráðgjafi í fjármálaráðuneytinu, fyrir sérstökum hópi fjármálaráðuneytis og viðskiptaráðuneytis, með aðkomu nýju bankanna og Seðlabanka Íslands, til að leysa þetta verkefni. Ljóst er að hvorki er hægt að ganga frá fjármögnun nýju bankanna né samningum við kröfuhafa fyrr en lausn liggur fyrir, sem áætlað er að geti orðið í júní mánuði.
Ljóst er að verkefni 1-3 og 6 eru mjög tengd. Ef einn eða fleiri nýju bankanna verða í eigu þeirra gömlu eða kröfuhafa þeirra þá er einfaldara að leysa þau. Það verður þó eftir sem áður að sjá til þess að nýju bankarnir séu með gjaldeyrisjöfnuð í lagi.
4. Gjaldeyrishömlur – leiðir til að losa um óþolinmótt fjármagn.
Í viljayfirlýsingu íslenskra stjórnvalda vegna fjárhagslegrar fyrirgreiðslu frá Alþjóða gjaldeyrissjóðnum var þeirri fyrirætlan lýst að koma þyrfti á stöðugleika á gengi íslensku krónunnar. Hugsanlegt var talið að mikið fjármagnsflæði úr landi leiddi til verulegrar viðbótarlækkunar á gengi krónunnar.
Til að stemma stigu við þessari áhættu var talin brýn nauðsyn að grípa til tímabundinna takmarkana á fjármagnshreyfingum milli landa. Því voru sett lög, um breytingu á lögum um gjaldeyrismál, þar sem Seðlabanka Íslands var veitt tímabundin heimild til að gefa út reglur, með samþykki viðskiptaráðherra, um takmörkun á tilteknum fjármagnshreyfingum sem ekki snertu viðskipti með vörur og þjónustu. Heimild Seðlabanka Íslands er tímabundin og nær gildistími hennar til sama tíma og efnahagsáætlun stjórnvalda og Alþjóða gjaldeyrissjóðsins eða til 30. nóvember 2010. Í kjölfar gildistöku laganna í nóvember 2008 gaf Seðlabankinn út reglur sem endurskoðaðar voru 15. desember 2008. Lögunum var aftur breytt í lok marsmánaðar 2009 til að stuðla að því að greiðslur fyrir útflutning vöru og þjónustu fari fram í erlendum gjaldmiðli. Í kjölfar þess að gjaldeyrishöftin voru sett á hefur verið unnið að lausnum vegna þeirra aðila sem eiga fjármagn í íslenskum krónum sem þeir gjarnan vilja selja. Nokkrir einkaaðilar hafa sett fram leiðir til að leysa þennan vanda með eignaskiptum eða skuldabréfaútboðum. Er lausn á þessu verkefni forsenda þess að unnt sé að losa um gjaldeyrishöftin.
5. Eignaumsýslufélag – úrvinnsla á skuldastöðu fyrirtækja.
Fyrir liggur að fjöldamörg fyrirtæki eiga við greiðsluerfiðleika að etja. Vegna mikilvægis tiltekinna atvinnufyrirtækja fyrir íslenskt samfélag er nauðsynlegt að starfsemi þeirra raskist ekki þrátt fyrir aðsteðjandi erfiðleika. Fjármálaráðherra lagði frumvarp um eignaumsýslufélag fram á síðasta þingi, sem ekki náðist að afgreiða fyrir þinglok. Með frumvarpinu var lagt til að fjármálaráðherra fengi heimild til þess að stofna sérstakt opinbert hlutafélag um eignaumsýslu sem hefði þann tilgang að kaupa hluti í slíkum atvinnufyrirtækjum sem lent hafa í það miklum rekstrarerfiðleikum að hluti atvinnufyrirtækis eða það allt er komið í eigu fjármálastofnana. Tilgangurinn með stofnun félagsins væri að í því yrði unnið að fjárhagslegri og rekstrarlegri endurskipulagningu atvinnufyrirtækjanna með það að markmiði að gera þau sem fyrst rekstrarhæf. Fyrirmynda fyrir slíkt félag er að finna í ýmsum löndum og tryggir slíkt félag að unnið sé að endurskipulagningu félaga á gagnsæjan hátt þar sem jafnræðis er gætt. Frumvarpið gerði ráð fyrir því að hér væri einungis um tímabundið úrræði að ræða enda gert ráð fyrir því að félögin yrðu seld um leið og markaðsaðstæður leyfðu og félagið lagt niður þegar markmiðum þess hefði verið náð.
Í tengslum við þetta verkefni þarf að mati viðskiptaráðuneytisins að ráða ráðgjafa til að koma með tillögur um hvernig standa eigi að samningum á milli eignaumsýslufélagsins og bankanna. Einnig þarf að rannsaka hvaða aðferðum bankarnir eru að beita við að taka á vanda fyrirtækja, samræma þær aðgerðir og gera þær gagnsærri og skoða hvort þörf er á miðlægum umboðsmanni skuldara.
Fyrirhugað er að leggja frumvarpið fram á sumarþingi.
6. Eignarhald ríkisins á bönkunum – eigendastefna.
Í ljósi þess að ríkið hefur nú eignast þrjá stærstu viðskiptabanka landsins verður það að móta eigendastefnu. Skoða þarf sérstaklega í því sambandi hvort rétt sé að setja á laggirnar sérstakt félag til að fara með eignarhlut ríkisins í bönkunum og stærð bankanna miðað við núverandi og framtíðar rekstrarforsendur. Mörg lönd hafa farið þá leið, til að fjarlægja ákvörðunarvald um rekstur bankanna frá stjórnmálunum. Verkefnið er á ábyrgð fjármálaráðuneytisins og viðskiptaráðuneytisins. Æskilegt væri ef niðurstaða þess lægi fyrir áður en fjármögnun bankanna er lokið.
7. Endurskoðun á lögum um fjármálafyrirtæki.
Kaarlo Jännäri sem fenginn var til þess að yfirfara regluverk á fjármálamarkaði skilaði skýrslu sinni fyrir nokkru. Þótt megin niðurstaða hans hafi verið sú að íslenskt regluverk væri sambærilegt því sem gerist í öðrum EES-ríkjum benti hann á nauðsyn þess að skerpa á því á nokkrum sviðum. Nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði til þess að yfirfara regluverkið hefur unnið að frumvarpssmíð og haft ábendingar Kaarlo Jännäri til hliðsjónar. Hefur nefndin einkum einbeitt sér að því að endurskoða ákvæði um ýmsar hegðunar- og hæfisreglur. Má hér nefna lánveitingar með veði í eigin hlutabréfum, krosseignarhald, áhættustýringu, lán til tengdra aðila og stórar áhættuskuldbindingar, aukna möguleika til að fylgjast með eigendum virkra eignarhluta og hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Er stefnt að því að nefndin skili tillögum sínum til viðskiptaráðherra í þessum mánuði.
8. Icesave viðræður.
Frá því í byrjun október hafa íslensk stjórnvöld og Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta átt í viðræðum við erlend ríki um stöðu innstæðueigenda í erlendum útibúum bankanna og stöðu kröfuhafa í ljósi neyðarlaganna. Voru nokkrir fundir haldnir fyrir áramót án þess að niðurstaða fengist. Ríkisstjórnin ákvað í febrúar síðastliðnum að skipuð yrði samninganefnd með fulltrúum fjármálaráðuneytisins, viðskiptaráðuneytisins, utanríkisráðuneytisins, forsætisráðuneytisins og Seðlabanka Íslands til að ljúka samningum við Hollendinga og Breta vegna Icesave reikninga Landsbankans, en Kaupþing mun greiða innstæðueigendum í öllum sínum útibúum erlendis innstæður sínar að fullu. Er fulltrúi fjármálaráðuneytisins formaður samninganefndarinnar.
9. Sparisjóðir – framlag ríkissjóðs og endurskoðun lagaumhverfis.
Í neyðarlögunum svokölluðu, nr. 125/2008, er kveðið á um heimild til handa fjármálaráðherra til að leggja fram allt að 20% af bókfærðu eigin fé sparisjóða. Hafa átta starfandi sparisjóðir þegar sótt um framlag. Hefur verið aflað umsagnar bæði Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins, í samræmi við reglur fjármálaráðuneytisins þar að lútandi. Er unnið að yfirferð þessara umsókna í fjármálaráðuneytinu. Æskilegt er að þessari vinnu verði lokið hið fyrsta, en ljóst er að skoða þarf vel reikninga viðkomandi sparisjóða, núverandi rekstur þeirra og framtíðarstefnu. Einnig þarf að tryggja að ríkissjóður fái hlut í sparisjóðunum í samræmi við það fjármagn sem hann setur í viðkomandi sparisjóð.
Í viðskiptaráðuneytinu er nú unnið að heildarendurskoðun þess kafla laga um fjármálafyrirtæki sem fjallar um sparisjóði. Drög að frumvarpi liggja þegar fyrir. Nauðsynlegt að frumvarpsdrögin hljóti afgreiðslu á sumarþinginu.
10. Tryggingarsjóður innstæðueigenda.
Í ljósi bankahrunsins og þeirra gífurlegu ábyrgða sem fallið hafa á Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta er nauðsynlegt að endurskoða í heild löggjöf um innstæðutryggingar og tryggingarkerfi fyrir fjárfesta. Þá hefur Evrópusambandið samþykkt breytingar á tilskipun um innstæðutryggingar sem leiðir til hækkunar fjárhæða innstæðutrygginga og styttingu greiðslutíma og þarf að innleiða þessa tilskipun þegar hún hefur verið tekin upp í EES-samninginn. Ljóst er að hraða þarf þessari vinnu eins og hægt er og er stefnt að því að frumvarp liggi fyrir haustið 2009.
Viðskiptaráðuneytið, 5. maí 2009
