Iðnaður - Lög um hönnun, nr. 46/2001. Yfirlit, m.a. um nýmæli

Með lögunum var í stuttu máli stefnt að setningu nýrra laga um hönnun í stað viðamikilla breytinga á gildandi lögum um hönnunarvernd. Voru breytingar nauðsynlegar vegna tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 1998 um lögvernd hönnunar (tilskipun 98/71/EB). Sérstök hliðsjón var höfð af einum alþjóðasamningi, þ.e. Genfarsamningnum frá 2. júlí 1999 um breytingu á Haagsamningnum um alþjóðlega skráningu hönnunar. Þá var á grundvelli samstarfs Norðurlandanna stefnt að lagasamræmi á þessu sviði og meðal annars tekin inn ákvæði er svipar til ákvæða einkaleyfalaga.

Þótt verulegar breytingar hafi verið gerðar á lagatexta eru breytingar á efni og umfangi verndar og meðferð umsókna um skráningu ekki miklar. Helstu breytingar frá eldri lögum eru annars vegar að ekki er lengur gert ráð fyrir óskráðri hönnunarvernd í lögum og hins vegar að unnt verður að sækja um alþjóðlega skráningu hönnunar hér á landi. Verður þá unnt að sækja um skráningu hönnunar í öllum aðildarríkjum Genfarsamningsins með einni umsókn sem beint er annaðhvort til Alþjóðahugverkastofnunarinnar (WIPO) eða einkaleyfaskrifstofu hvers ríkis. Genfarsamningnum svipar mjög til viðaukans við Madridsamninginn um alþjóðlega skráningu merkja sem Ísland er aðili að. Eldri lög um hönnunarvernd og framangreind tilskipun eru sniðin eftir sömu tillögunum og voru grundvallaratriði þeirra laga því ekki mjög frábrugðin tilskipuninni.

Vegna ákvæða í EES-tilskipuninni um að taka þyrfti ákvæði hennar upp í landsrétt EES-ríkja í síðasta lagi 1. október 2001 miðaðist gildistaka laganna um hönnun við 1. október 2001. Ísland er orðið aðili að Genfarsamningnum en ekki er enn vitað hvenær hann gengur í gildi. Fleiri ríki þurfa að afhenda fullgildingarskjöl til þess að af því geti orðið.

Lögin skiptast í ellefu kafla sem geyma almenn ákvæði, ákvæði um umsókn um skráningu hönnunar, aðgengi að umsókn og upplýsingaskyldu, gildistíma skráðrar hönnunar, brottfall skráðrar hönnunar, áfrýjun, refsi- og bótaábyrgð o.fl., réttarfar, ýmis ákvæði og ákvæði um alþjóðlega skráningu hönnunar og gildistöku.

Auk þess að gefa yfirlit yfir lögin almennt þykir rétt að gera hér einnig grein fyrir einstökum ákvæðum þess. Verður þá fyrst og fremst vikið að nýmælum. Ekki getur þó orðið um tæmandi upptalningu að tefla.

Skv. 1. gr. laganna verður aðeins unnt að öðlast hönnunarrétt með skráningu á grundvelli umsóknar en óskráð vernd getur ekki stofnast. Byggist þetta m.a. á því að í endurskoðun á norrænu löggjöfinni er ekki gert ráð fyrir óskráðri vernd og heldur ekki í hliðstæðum lögum Evrópuþjóða eða tilskipun Evrópusambandsins. Er því með lögunum stefnt að lagasamræmi að þessu leyti. Skráð vernd skapar tvímælalaust meira réttaröryggi. Er skráning hönnunar sönnun þess að réttur hafi stofnast og má því gera ráð fyrir að færri ágreiningsmál rísi um rétt til hönnunar. Í 1. gr. er jafnframt fellt niður það skilyrði að einkaréttur að hönnun, þ.e. hönnunarréttur, sé tengdur hagnýtingu í atvinnulífi. Slíkt skilyrði er talið hafa lítið gildi og er erfitt fyrir skráningaryfirvöld að meta hvort hönnun sé eða verði hagnýtt í atvinnulífinu.

Í 2. gr. er um að ræða nánari skilgreiningu á hugtökum en í eldri lögum. Taka skilgreiningarnar til hönnunar, vöru og samsettrar vöru. Þá er það nýmæli að unnt sé að vernda hluta af vöru, t.d. aðeins fætur á borði. Hugtakið vara er notað í víðtækri merkingu. Vara þarf ekki að vera hlutur og þannig gæti skjámynd á tölvu notið verndar samkvæmt lögunum.

Í 3. gr. eru sett fram tvö skilyrði fyrir vernd hönnunar. Í fyrsta lagi þarf hönnun að vera ný og í öðru lagi sérstæð. Ekki er um miklar breytingar að ræða frá gildandi rétti.

Í 9. gr. felst að hönnunarréttur veitir rétt til að banna öðrum að hagnýta hönnun. Inntaki einkaréttarins í hugverkarétti er því lýst á neikvæðan hátt samkvæmt venju.

Í 10. gr., sem geymir almennar takmarkanir á hönnunarrétti, er að finna það nýmæli að hönnunarréttur takmarki ekki athafnir sem gerðar eru í tilraunaskyni.

Í 11. gr. eru hins vegar sértækar takmarkanir á hönnunarréttinum og snerta þær loftför og skip. Er þar að finna nýmæli miðað við eldri lög.

Í 12. gr. er fjallað um svokallaða tæmingu réttinda eða réttindaþurrð. Felst í henni að einkarétti eiganda hönnunarréttar er lokið þegar hann hefur sett hönnun sína á markað á Evrópska efnahagssvæðinu, þ.e. hann tæmir réttinn. Eftir það getur hann ekki beitt réttindum sínum, m.a. til að hindra samhliða innflutning á hönnun sinni frá öðrum ríkjum. Réttindaþurrðin miðast við EES-svæðið en ekki heiminn allan eins og er samkvæmt gildandi lögum.

Í 16. gr. er fjallað um forgangsrétt þegar umsóknir um skráningu hönnunar eru lagðar inn í fleiri en einu ríki á sex mánaða tímabili. Felur forgangsrétturinn í sér að seinni umsókn telst lögð fram samtímis fyrri umsókn.

Í 19. gr. um meðferð Einkaleyfastofunnar á umsóknum, sem fullnægja ekki ákvæðum laga eða reglna, er það nýmæli að umsækjandi getur auk möguleika á lagfæringu átt færi á að taka umsókn upp á nýjan leik.

Í 23. gr. um gildistíma skráðrar hönnunar, sem getur orðið mest tuttugu og fimm ár, felst að skráningartímabil takmarkast ekki eingöngu við fimm ára tímabil heldur er unnt að skrásetja hönnun fyrir eitt eða fleiri fimm ára tímabil í senn. Þannig er unnt strax í upphafi að sækja um skráningu t.d. til 10 eða 25 ára.

Í 24. gr. um endurnýjun skráningar eru nýmæli um andmælarétt umsækjenda sé beiðni um endurnýjun ekki í samræmi við ákvæði laga og reglna.

Í V. kafla um brottfall skráðrar hönnunar eru ákvæði um ógildingu hönnunar fyrir dómstólum og niðurfellingu skráningar á stjórnsýslustigi.

Taka má fram í sambandi við 29. gr. að í 5. tölul. 7. gr. segir að hönnun njóti ekki verndar ef hún eða notkun hennar brýtur gegn hönnun sem þegar nýtur verndar samkvæmt alþjóðlegri skráningu er hefur gildi hér á landi. Þykir nauðsynlegt að hafa sérstakt ógildingarákvæði um þessi tilvik til þess að taka af allan vafa.

Í 32. gr. er reynt að girða fyrir það að dómstóll og Einkaleyfastofan fjalli samtímis um ógildingu eða niðurfellingu skráningar.

Í 33. gr. er að finna ákvæði um hvernig Einkaleyfastofan skuli bregðast við staðhæfingu aðila um betri rétt til hönnunar. Skal hún þá beina þeim tilmælum til viðkomandi að hann höfði mál til staðfestingar kröfu sinni innan tiltekins frests enda telji stofnunin vafa leika á því að fullyrðingin sé rétt. Í eldri lögum var ekki að finna sambærilegt ákvæði en ákvæði laganna nú eru efnislega samhljóða 17. gr. laga um einkaleyfi.

Í 35. gr. er að finna þá breytingu frá gildandi rétti að áfrýjunarnefnd hugverkaréttinda á sviði iðnaðar getur tekið mál til úrskurðar þótt fallið hafi verið frá áfrýjun telji nefndin sérstakar ástæður mæla með því.

Skv. 37. gr. er refsing hert til samræmis við drög að norrænum lagaákvæðum. Þannig er gert ráð fyrir að hámark fangelsis fari úr þremur mánuðum í eitt ár. Ákvæði greinarinnar um refsingu gagnvart lögaðila eru hins vegar óbreytt frá því sem var í eldri lögum.

Í 2. mgr. 39. gr. er það nýmæli að dómstóll geti í vissum tilvikum leyft yfirráð yfir ólöglega framleiddum eða innfluttum vörum á verndartíma hönnunar gegn hæfilegu endurgjaldi á sanngjörnum kjörum að öðru leyti. Samsvarandi ákvæði er í 2. mgr. 59. gr. einkaleyfalaga.

Í 40. gr. um vernd vegna hönnunar, sem síðar verður skráð, er að finna nýtt sérákvæði, að norrænni fyrirmynd, um viðurlög ef hönnun, sem sótt hefur verið um skráningu á, er hagnýtt í heimildarleysi.

Þá er í 41. gr. nýtt ákvæði þess efnis að beina þurfi kröfu að eigenda hönnunarréttar um ógildingu skráningar til þess að dómari geti tekið afstöðu til þess hvort hönnunarréttur sé fyrir hendi.

Skv. 43. gr. skulu erlendir umsækjendur eða erlendir eigendur skráðrar hönnunar hafa varnarþing í Reykjavík. Slíkt ákvæði var ekki í eldri lögum en samsvarandi ákvæði er að finna í vörumerkjalögum og einkaleyfalögum.

Tilkynna skal Einkaleyfastofu og eftir atvikum nytjaleyfishöfum um málshöfðun vegna skráðrar hönnunar til þess að upplýsingar um slíkt séu ætíð aðgengilegar. Kveðið er á um slíkt í 44. gr. en samsvarandi ákvæði er að finna í 63. gr. einkaleyfalaga.

Í 46. gr. er það nýmæli að dómari skuli að eigin frumkvæði senda Einkaleyfastofunni endurrit dóma í málum er varða hönnunarrétt. Þykir óeðlilegt að Einkaleyfastofan eigi það undir aðilum máls hvort dómar berist eða þurfi að halda uppi spurnum um hugsanlega dóma en dómarnir geta haft almennt gildi.

Í 47. gr. er um það nýmæli að ræða að erlendir aðilar, sem skulu hafa umboðsmann, þurfi ekki að hafa umboðsmann hér á landi heldur nægir að hann sé búsettur á EES-svæðinu. Vegna þessa hafa Norðurlöndin ákveðið að breyta umboðsmannareglunni í sinni löggjöf.

Í 48. gr. er að finna nýmæli um endurveitingu réttinda samkvæmt hönnunarumsókn en slíkt ákvæði var ekki að finna í eldri lögum.

Ákvæði 52. gr. eru nýmæli í hönnunarlöggjöf hér á landi en samkvæmt greininni er Einkaleyfastofunni heimilt að taka að sér sérstök verkefni á sviði hönnunar og hönnunarréttar. Þykir rétt að hafa slíka heimild í lögum.

Í 53. gr. er iðnaðarráðherra veitt heimild til að setja nánari reglur um framkvæmd laganna og gjaldtöku. Skulu gjöldin standa straum af kostnaði við hvers kyns rekstur Einkaleyfastofunnar vegna hönnunarmálefna og við þjónustu sem veitt er.

Ákvæði X. kafla um alþjóðlega skráningu hönnunar eru nýmæli. Kaflinn öðlast aðeins gildi þegar Genfarsamningurinn frá 2. júlí 1999 um breytingu á Haagsamningnum um alþjóðlega skráningu hönnunar, sem Ísland hefur gerst aðili að, öðlast gildi en Genfarsamningurinn tengist Alþjóðahugverkastofnuninni (WIPO). Lengd verndartíma alþjóðlegrar skráningar er sá sami og venjulegrar skráningar, að hámarki 25 ár.

Umsækjandi um alþjóðlega skráningu hönnunar mun eftir gildistöku Genfarsamningsins geta öðlast vernd á hönnuninni í tilteknum fjölda landa með því að leggja inn eina umsókn, á einu tungumáli og gegn greiðslu eins gjalds. Skráningarkerfið er bæði einfalt og hagkvæmt og mun eflaust hvetja íslenska hönnuði sem óska jafnt eftir vernd hér á landi og erlendis. Einnig er gert ráð fyrir að kerfið hafi í för með sér fjölgun erlendra hönnunarskráninga hér á landi. Allur kostnaður verður greiddur með umsóknar- og endurnýjunargjöldum.

Lög um hönnun öðluðust gildi 1. október 2001 svo sem áður segir, sbr. þó kaflann um alþjóðlega skráningu. Við gildistöku laganna féllu lögin um hönnunarvernd, nr. 48/1993, með síðari breytingum, úr gildi. Ákvæði þeirra laga geta þó skipt máli í vissum tilvikum. T.d. getur óskráður hönnunarréttur, sem stofnast hefur fyrir gildistöku nýju laganna, haldist um skeið samkvæmt ákvæðum eldri laganna.