Upplýsingagjöf vegna efnahagsvandans

5.12.2008

Hér á eftir er örstutt umfjöllun um þau atriði sem fyrirspurnir almennings beinast mest að varðandi efnahagsvandann og viðbrögð stjórnvalda við honum og jafnframt nokkrar algengar spurningar.

Vonast er til þetta efni nýtist sem upplýsingaveita en gert er ráð fyrir að efni bætist inn eftir því sem tilefni er til.

Viðskiptaráðuneytið vill hvetja neytendur til þess að kynna sér vel þá kosti sem í boði eru að skoða málin vel áður en ákvörðun er tekin.

Allir bankarnir hafa ágætis upplýsingar sínum heimasíðum um þau úrræði sem í boði eru á hverjum stað. Einnig vill ráðuneytið vekja athygli á vefnum www.island.is/efnahagsvandinn þar sem finna má mikið magn upplýsinga sem getur nýst öllum.

Hér má finna umfjöllun um; Peningamarkaðssjóði - Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta- Frystingu myntkörfulána - Breytingar á lögum um gjaldeyrismál nr. 87/1992 - Athugasemdir við seðilgjöld, þjónustugjöld o.fl. þætti í starfsemi fjármálastofnana

Peningamarkaðssjóðir

Verðbréfa- og fjárfestingarsjóðir ( peningamarkaðssjóðir) eru ólíkir innlánum (innstæðum á bankareikningum) að eðli og um slíka sjóði annars vegar og innlán hins vegar gilda mismunandi reglur að lögum.

Um verðbréfa- og fjárfestingarsjóði gilda lög nr. 30/2003. Slíkir sjóðir hafa það eingöngu að markmiði að veita viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum sjóða um sameiginlega fjárfestingu er að jafnaði öruggari en fjárfesting í einstökum verðbréfum, enda er fyrrgreind tegund fjárfestinga byggð á meiri áhættudreifingu (fleiri undirliggjandi þættir en þegar um ræðir fjárfestingu í einstökum verðbréfum). Verðbréfaviðskipti geta þó aldrei verið 100% örugg og eru í eðli sínu áhættusöm og ávöxtun safns kann að sveiflast frá einum tíma til annars. Verðmæti hlutdeildarskírteina getur því rýrnað af ýmsum ástæðum t.d. verðlækkun á verðbréfum, og þar með á gengi hlutdeildarskírteina í sjóðum, ófyrirsjáanlegir atburðir og almennt efnahagsástand.

Ekki er hægt að segja fyrir um hvort og hversu mikið inneign í peningamarkaðssjóðum hefur fallið í verði eða staðið í stað þar sem uppgjör á öllum sjóðunum hefur ekki farið fram. Eins og fyrr segir ræðst verðmæti þeirra af verðmæti undirliggjandi eigna sem ekki er fyrirliggjandi sem stendur.

Með eftirfarandi yfirlýsingu FME frá 17. okt. fluttist forráð yfir sjóðunum í raun aftur til rekstarfélaga sjóðanna eftir að lokað hafði verið fyrir viðskipti með bréf í þeim með neyðarlögunum svo kölluðu um aðgerðir á fjármálamarkaði nr. 125/2008:

„Fjármálaeftirlitið hefur beint þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að grípa til aðgerða sem leiða til þess að peningamarkaðssjóðum félaganna verði slitið og beint þeim tilmælum til rekstrarfélaganna að ekki verði opnað fyrir innlausnir í sjóðunum, heldur að sjóðsfélagar fái greitt úr þeim. Í því felst að allt laust fé hvers peningamarkaðssjóðs verði greitt inn á innlánsreikninga sjóðsfélaga í hlutfalli við eign þeirra og jafnræði þeirra verði haft að leiðarljósi. Viðkomandi banki eða fjármálastofnun getur gefið frekari upplýsingar.“

Algengar spurningar

• Hvenær opna sjóðirnir sem enn hafa ekki verið gerðir upp?
  Það er óljóst, leita þarf upplýsinga um það hjá viðkomandi rekstraraðila.
• Verða uppgjörin og útreikningar vegna slita sjóðanna gerð opinber?
  Það mál er í skoðun en ákveðinn vilji er fyrir því hjá stjórnvöldum.
• Af hverju er útgreiðsluhlutfall sjóðanna mismikið?
  Samsetning sjóðanna og verðmæti undirliggjandi eigna var ekki sambærilegt á milli sjóðanna. Það skýrir mismikið útgreiðsluhlutfall þeirra. Hægt er að fá nánari upplýsingar hjá viðkomandi rekstraraðila.

Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta (TIF)

Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta starfar skv. lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Sjóðurinn skiptist í innlánadeild og verðbréfadeild. Innlánadeildin tryggir innstæður í bönkum og sparisjóðum, að tilteknu marki. Verðbréfadeildin tryggir að verðbréf, hlutdeildarskírteini eða reiðufé séu tiltækt fyrir eigendur þeirra ef á reynir.

Frysting myntkörfulána

Í ljósi efnahagsástandsins ákvað ríkisstjórn Íslands að beina þeim tilmælum til ríkisbankanna svokölluðu að frysta afborganir skuldara á myntkörfulánum, sérstaklega vegna húsnæðislána, þar til ró kæmist á gjaldeyrismarkaðinn. Einnig var þeim tilmælum beint til sömu aðila að fólki í greiðsluerfiðleikum verði boðin sömu úrræði og til staðar eru hjá Íbúðalánasjóði vegna greiðsluerfiðleika. Að lokum var þeim óskum beint til annarra fjármálafyrirtækja að veita sömu fyrirgreiðslu. Í kjölfarið voru tilmælin ítrekuð með eftirfarandi yfirlýsingu:

Tilkynning frá Viðskiptaráðuneyti, dags. 22. október 2008:

Í ljósi frétta af frystingu erlendra lána vill ríkisstjórnin taka fram eftirfarandi:

Viðskiptaráðuneytið hefur í dag rætt við alla bankastjóra hinna nýju ríkisbanka til að tryggja að þjónusta við viðskiptavini bankanna sé í samræmi við tilmæli ríkisstjórnarinnar um frystingu myntkörfulána.

Ríkisstjórnin hefur beint þeim tilmælum til hinna nýju ríkisbanka að þeir frysti afborganir og vexti af myntkörfulánum tímabundið, sé þess óskað, þar til eðlileg virkni kemst á gjaldeyrismarkaðinn. Ennfremur að ekki verði sérstakrar greiðslu krafist af viðskiptavinum vegna þessa.

Mælst er til að bankarnir krefji viðskiptavini ekki um frekari tryggingar né láti nýtt greiðslumat fara fram vegna tímabundinnar frystingar á myntkörfulánum.

Í ljósi framangreinds er athygli viðskiptavina nýju bankanna vakin á því að þeir geti óskað eftir frystingu á myntkörfulánum, óháð efnahag sínum.

Í tilmælunum var því einnig beint til ríkisbankanna að þeir bjóði viðskiptavinum sínum í greiðsluerfiðleikum upp á sams konar úrræði og Íbúðalánasjóður hefur gert, sbr. ils.is. Þess er vænst að önnur fjármálafyrirtæki veiti sömu fyrirgreiðslu.

Bent skal á að fjármálaráðherra mun á næstu dögum leggja fram á Alþingi frumvarp til breytingar á lögum um stimpilgjöld, þar sem lagt er til að skjöl sem gefin eru út á tímabilinu frá gildistöku laganna til 1. janúar 2009 og fela í sér breytingar á skilmálum á fasteignaveðskuldabréfum einstaklinga verði undanþegin greiðslu stimpilgjalda.

Tilmælunum er fyrst og fremst ætlað að koma á móts við almenning og sporna við því að fólk lendi í vandræðum við afborganir af húsnæðislánum og missi íbúðarhúsnæði. Engu að síður er fjármálastofnunum frjálst að beita þeim í öðrum tilvikum og þekkjast t.d. ýmsar útfærslur á frystingu/frestun á afborgunum lána hjá öðrum fjármálastofnunum og fjármögnunarfyrirtækjum. Fullt samráð á milli fjármálastofnana um útfærslu tilmælanna myndi brjóta gegn samkeppnislögum og auk þess er fjármálastofnunum heimilt að hafa viðskiptalega hagsmuni í fyrirrúmi við ákvarðanir sínar.

Best er að fá upplýsingar um þá kosti sem eru í boði hjá viðkomandi viðskiptabanka eða fjármálastofnun. Ráðuneytið vill þó hvetja fólk til þess að kynna sér vandlega kosti og galla þess að sækja um þess háttar úrræði.

Algengar spurningar:

• Ná tilmælin um frystingu myntkörfulána aðeins til húsnæðislána?
  Já, bent er á að viðskiptavinir ættu að geta fengið sömu fyrirgreiðslu og þekkist hjá Íbúðalánasjóði og er því aðeins átt við húsnæðislán.

• Geta tilmælin einnig náð til bílalána o.þ.h.?
  Já, fjármálafyrirtækjum er heimilt að beita þeim við myntkörfulán almennt séð en best er að leita upplýsinga um þá kosti hjá viðkomandi fjármálafyrirtæki.
• Hvað með bílasamninga(rekstrarleigusamninga) með myntkörfuláni (þ.e. fjármagnsfyrirtæki á bílinn en skuldari fer með umráð)?
  Verður gripið til frekari aðgerða fyrir skuldara sem eru með erlend lán eða myntkörfulán áhvílandi á bílum eða lausafjárhlutum eða rekstrarleigusamninga?
  Nei, það eru ekki uppi áform um það.

• Frjálsi fjárfestingabankinn heimilar ekki frystingu lána með sömu skilmálum og ríkisbankarnir, er það ekki brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar?
  Nei, það myndi stríða gegn samkeppnissjónarmiðum ef sömu sjónarmið væru lögð til grundvallar. Rekstur banka eða fjármálastofnunar er hreinn fyrirtækjarekstur sem þarf að lúta lögmálum markaðarins og viðskiptaleg sjónarmið og hagsmunir þurfa að ráða ferðinni.
• Hvert get ég leitað ef ég tel brotið á rétti mínum varðandi frystingu lána?
  Það má leita til Neytendastofu, Neytendasamtakanna og talsmanns neytanda með ábendingar. Einnig er starfandi úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki sjá: http://fme.is/?PageID=314.

• Það eru engar upplýsingar að fá hjá bönkunum, hvar get ég fengið réttar upplýsingar?
  Beina þarf fyrirspurnum um eigin viðskipti og sérgreind mál til viðkomandi fjármálastofnunar. Gott er að kynna sér „spurningar og svör“ á heimasíðum viðkomandi aðila. Vert er að hafa í huga að þegar stjórnvöld taka ákvarðanir og kynna aðgerðir þessu sviði sem varða neytendur, að það kann að líða nokkur tími áður en fyrirtækin sem ákvarðanirnar  varða hafa haft ráðrúm til þess að kynna þær sínu starfsfólki,  innleiða þær í starfssemina, gera nauðsynlegar breytingar á tölvukerfum o.fl. Það er því ekki alltaf um að kenna vanþekkingu starfsmanns eða lítils vilja til þess að veita aðstoð heldur tekur oft lengri tíma en ætlað er að koma breytingum í framkvæmd.

Breytingar á lögum um gjaldeyrismál nr. 87/1992

Undanfarnar vikur hafa gjaldeyrisviðskipti verið takmörkuð með sérstökum tilmælum Seðlabanka Íslands vegna skorts á gjaldeyri. Með breytingu á lögum um gjaldeyrismál er Seðlabanka Íslands veitt tímabundin heimild til að takmarka tilteknar fjármagnshreyfingar sem ekki snerta viðskipti með vörur og þjónustu. Um leið er þó tekið mikilvægt skref til að aflétta hömlum á alþjóðaviðskiptum með vörur og þjónustu sem í raun hafa gilt undanfarnar vikur.

Lögin eru nauðsynleg fyrsta aðgerð til að koma á eðlilegum gjaldeyrisviðskiptum á Íslandi á ný og byggja undir stöðugt gengi krónunnar. Ennfremur er markmið laganna að lágmarka líkur á frekari gengislækkun og óstöðugleika. Heimild Seðlabanka Íslands er tímabundin og nær gildistími hennar til sama tíma og efnahagsáætlun stjórnvalda og Alþjóða gjaldeyrissjóðsins. Þess er vænst að hömlur á fjármagnshreyfingar gildi í sem skemmstan tíma.

Seðlabanki Íslands hefur birt nýjar reglur um gjaldeyrismál á grundvelli endurskoðaðra laga á heimasíðu sinni, auk algengra „spurninga og svara“ sjá heimasíðu;  www.sedlabanki.is.

 

Athugasemdir við seðilgjöld, þjónustugjöld  o.fl. þætti í starfsemi fjármálastofnana

Beina má athugasemdum varðandi ofangrein beint til Neytendastofu,  www.neytendastofa.is.

Verkefni neytendaréttarsviðs hjá Neytendastofu eru þessi helst:

• tryggja að ekkert sé aðhafst sem er óhæfilegt gagnvart neytendum
• stuðla að því að neytendur hafi sem mestar upplýsingar og yfirsýn yfir markaðinn
• vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum

Neytendaréttarsviði er falið eftirlit með lögum um:

• viðskiptahætti og markaðssetningu nr. 57/2005
• rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu nr. 30/2002
• húsgöngu- og fjarsölusamninga nr. 46/2000
• gerð samninga um hlutdeild í afnotarétti orlofshúsnæðis nr. 23/1997
• neytendalán nr. 121/1994
• alferðir nr. 80/1994

Mál vegna ofangreindra laga geta hafist eftir ábendingu neytenda, kvörtun keppinauta eða samtaka eða að frumkvæði Neytendastofu.

 

Neytendum býðst að senda ábendingar til stofnunarinnar, til dæmis með því að skrá sig inn í rafræna þjónustugátt Neytendastofu, senda nafnlausa ábendingu af heimasíðunni, hringja eða senda bréf. Fyrirtæki sem vill fá erindi tekið til meðferðar sendir Neytendastofu skriflegt erindi þar sem málavöxtum er lýst ásamt tilheyrandi gögnum.

Neytendastofa tekur þær ábendingar og erindi sem berast til athugunar og metur hvaða mál séu tekin til sérstakrar meðferðar. Ekki verða allar ábendingar tilefni sérstakrar athugunar og einungis þeir sem eiga lögvarinna hagsmuna að gæta geta orðið aðilar að málum hjá Neytendastofu.