Nokkur umræða hefur orðið síðustu daga um endurútreikning gengistryggðra lána og stöðu lánþega með slík lán. Síðastliðinn mánudag var fjallað um málið í ráðherranefnd um efnahagsmál og degi síðar á fundi ríkisstjórnarinnar. Efnahags- og viðskiptaráðuneytið hefur af þessu tilefni tekið saman greinargerð um endurútreikning gengistryggðra lána og þá fyrirsjáanlegu óvissu sem ríkja mun þar til frekari dómar hafa verið upp kveðnir um gengislánin, endurútreikninga þeirra o.fl. Greinargerðin var lögð fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis í dag og birtist hér í heild sinni.
Forsaga Hæstiréttur Íslands kvað upp dóm 16. júní 2010 um að ólögmætt sé að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Hinn 16. september 2010 felldi hann síðan dóm um vaxtareikning slíkra ólögmætra gengistryggðra lána. Dómarnir léttu á mestu óvissunni sem ríkt hafði um uppgjör þeirra tegunda lána sem fjallað var um í dómunum. Til að flýta uppgjörinu samþykkti Alþingi lög nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu o.fl. sem tryggðu lántökum að fordæmi Hæstaréttar næðu til allra gengistryggðra bílalána og íbúðalána. Endurreikningur sem kveðið er á um í lögunum byggðist á þeirri leiðsögn sem finna mátti í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar. Í kjölfar lagasetningarinnar var mikill fjöldi lána endurreiknaður eftir þeirri aðferðafræði sem kveðið var á um í lögunum.
Viðbrögð við dómi Hæstaréttar frá 15. febrúar 2012 Þann 15. febrúar 2012 féll dómur í Hæstarétti (600/2011) þar sem reyndi á endurútreikning gengistryggðra lána. Var það m.a. niðurstaða Hæstaréttar að undantekningarregla kröfuréttar um gildi fullnaðarkvittana ætti við í umræddu máli og að óheimilt væri að reikna seðlabankavexti aftur í tímann í tilvikum þar sem lánþegar höfðu fullnaðarkvittanir fyrir greiðslum. Eftir að dómurinn féll mátti finna að væntingar voru um frekari lækkun umræddra lána en þegar hafði orðið. Lögfræðileg yfirferð dómsins leiddi þó skýrt fram að ýmsum spurningum var ósvarað og fordæmisgildi og leiðsögn dómsins var takmarkað þótt ljóst væri að reikna þyrfti einhver lán að nýju.
Í tilefni af dómnum setti efnahags- og viðskiptaráðuneytið á fót starfshóp til að fara yfir stöðu mála og afla upplýsinga frá helstu aðilum. Í honum sátu fulltrúar efnahags- og viðskiptaráðuneytisins, innanríkisráðuneytisins, fjármálaráðuneytisins, Fjármálaeftirlitsins, Seðlabanka Íslands, Samtaka fjármálafyrirtækja og umboðsmanns skuldara. Hópurinn fundaði reglulega og upplýsti bæði ráðherranefnd um efnahagsmál og ríkisstjórn um framgang mála með reglubundnum hætti. Jafnframt hafa ráðherranefnd um efnahagsmál og ríkisstjórn tekið málið til umfjöllunar í ljósi umræðu síðustu daga.
Það var samdóma álit hópsins að mikilvægt væri að leita leiða til að fá heildstæðar niðurstöður frá dómstólunum um óleyst álitaefni fremur en nýjar og nýjar niðurstöður Hæstaréttar um svör við sérstökum, afmörkuðum málsástæðum sem á reyndi í einstökum málum. Hinn 9. mars 2012 heimilaði Samkeppniseftirlitið fjármálafyrirtækjum samstarf sem miðaði að því að hraða úrvinnslu gengistryggðra lána í framhaldi af dómnum. Auk fjármálafyrirtækja áttu Umboðsmaður skuldara, Neytendastofa og Talsmaður neytenda aðild að samstarfinu
Hinn 8. maí sl. skilaði samstarfshópurinn af sér samantekt þar sem tilgreind voru um tuttugu álitaefni sem reyna kynni á fyrir dómstólum. Samstaða náðist um val á ellefu prófmálum, þar sem reynir á þessi álitaefni. Í sex af þessum ellefu málum eru lánþegar einstaklingar, en í fimm málum eru lánþegar lögaðilar. Fjórir lögmenn, þeir Aðalsteinn E. Jónasson hrl. og Stefán A. Sveinsson hrl. fyrir hönd fjármálafyrirtækja og Dróma og Einar Hugi Bjarnason hrl. og Sigríður Rut Júlíusdóttir hrl. fyrir hönd umboðsmanns skuldara, völdu þessi ellefu mál útfrá fyrrnefndri samantekt um álitaefni.
Vonast var til að unnt yrði að þingfesta þau ellefu mál sem um ræðir fyrir réttarhlé sumarsins en raunin varð sú að ekki náðist að þingfesta nema eitt mál fyrir þann tíma. Samkvæmt upplýsingum frá fjármálafyrirtækjum verða hin málin þingfest nú að loknu réttarhléi og í síðasta lagi í lok september. Gert er ráð fyrir að dómstólar muni afgreiða málin eins fljótt og kostur er og að málsaðilar muni gera sitt ítrasta til að tryggja að frestir til framlagningar gagna verði sem stystir til að málin geti gengið hratt gegnum kerfið.
Ekki er talið nauðsynlegt að öll ellefu málin verði kláruð áður en hægt er að hefjast handa við endurútreikning. Líklegt er að tvö til þrjú mál skeri úr um stærstu álitaefnin þ.e. hvaða reikningsaðferð á að nota, hvenær lánþegi teljist hafa fullnaðarkvittun fyrir greiðslu af láninu og hversu miklu máli lengd lánstíma skipti en það er eitt af þeim atriðum sem Hæstiréttur tiltekur í dóminum frá 15. febrúar sl.
Þeir einstaklingar sem aðild eiga að umræddum málum bera engan kostnað af málarekstrinum heldur hafa lánveitendur greitt til umboðsmanns skuldara fjármuni til að standa straum af kostnaði við málareksturinn.
Staða lánþega Þótt tímafrekt hafi reynst að eyða óvissunni varðandi endurútreikning gengistryggðra lána má ekki horfa framhjá því að mjög margt hefur verið gert af hálfu stjórnvalda til að reyna að aflétta henni undanfarin misseri. Lög nr. 151/2010 leika þar stórt hlutverk. Endurútreikningur á grundvelli þeirra leiddi til þess að lánþegar með gengistryggð lán sitja ekki uppi með stökkbreyttan höfðustól og tvöfalda greiðslubyrði heldur eru þeir í svipaðri stöðu og lánþegar með verðtryggð lán. Samkvæmt upplýsingum frá fjármálafyrirtækjunum óska fáir skuldarar eftir að nýta tiltæk úrræði til að draga úr afborgunarbyrði af gengistryggðum lánum meðan óvissa er um uppgjör. Í langflestum tilfellum kjósa skuldarar að greiða umsamdar afborganir af lánum sínum og bíða niðurstöðu dómstóla um þau atrið sem enn eru óljós. Má líklega rekja það til þess að eftir endurútreikninginn í kjölfar laganna er greiðslubyrðin viðráðanlegri. Jafnramt hafa lánþegar reynslu af því að fjármálafyrirtækin endurreikni lán og dragi frá það sem ofgreitt hefur verið s.s. vegna vanskilakostnaðar. Eftir að dómur Hæstaréttar féll 15. febrúar 2012 beindi Fjármálaeftirlitið tilmælum til fjármálafyrirtækja um hvernig bregðast skyldi við. Væru líkur á að nýr endurreikningur í samræmi við dóminn leiddi í ljós að einstakir lánþegar kynnu að hafa ofgreitt og ekki væri unnt að skuldajafna þeim ofgreiðslum í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu bæri lánastofnunum að meta hvort rétt væri að senda frekari greiðsluseðla til slíkra lánþega. Jafnframt bæri fjármálafyrirtækjunum að tryggja lánþegum sem reyndust hafa ofgreitt miðað við nýjan endurútreikning fullar endurgreiðslur. Þá minnti Fjármálaeftirlitið lánastofnanir á að þær gætu boðið lánþegum, sem teldust mögulega hafa ofgreitt, upp á þann kost að greiða af kröfu inn á sérstakan geymslureikning þar til nýjum endurútreikningi og uppgjöri væri lokið. Vert er þó að taka fram að ólíklegt er að um ofgreiðslur sé að ræða nema hugsanlega af lánum með mjög stuttan lánstíma.
Jafnframt beindi Fjármálaeftirlitið því til lánastofnana að grípa ekki til íþyngjandi vanefndaúrræða gagnvart lánþegum, s.s. á grundvelli laga nr. 90/1989 um aðför, laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og vörslusviptinga á grundvelli samningsskilmála, í þeim tilvikum þar sem óvissa kynni að vera um ætluð vanskil.
Samkvæmt upplýsingum frá fjármálafyrirtækjunum bjóða þau viðskiptavinum sínum úrræði vegna afborgana af ólögmætum gengistryggðum lánum sé eftir því leitað. T.d. bjóða Arion banki og Íslandsbanki viðskiptavinum sínum að greiða 5000 kr af hverri milljón af þeim lánum sem réttaróvissa er um. Landsbankinn skoðar hvert tilfelli sérstaklega ef eftir því er óskað til að leita leiða sem henta. Lýsing sendir út greiðsluseðla en gengur til samninga við lánþega um greiðsluferli ef óskað er eftir því. Þá geta þeir lánþegar sem hugsanlega hafa ofgreitt hjá Lýsingu greitt inn á sérstakan geymslureikning. Ekkert af ofangreindum fjármálafyrirtækjum fer út í innheimtuaðgerðir gagnvart viðskiptavinum sínum ef ekki er greitt af lánum.
Hugsanleg viðbrögð stjórnvalda - lagasetning eða samningar? Þótt lög nr. 151/2010 hafi að nokkru tekið á þeirri óvissu sem var uppi á sínum tíma verður að teljast ólíklegt að lagasetning geti eytt þeirri óvissu sem enn er uppi um endurútreikning gengistryggðra lána. Í ljósi reynslunnar verður að telja líklegt að einhverjir lánþegar muni láta reyna á ítrustu kröfur sínar ef gripið verður til nýrra aðgerða eða lagsetningar. Því er hætta á að inngrip stjórnvalda áður en niðurstaða er fengin úr þeim dómsmálum sem ákveðið var að höfða myndi eingöngu auka á óvissuna og lengja þann tíma sem tekur að greiða úr málum varðandi endurútreikninginn. Því verður að telja ólíklegt að hægt sé að semja löggjöf sem nær því markmiði að ná sáttum í samfélaginu út af endurútreikningi gengistryggðra lána. Fari svo að mál að dragist fyrir dómstólum þarf þó að horfa til breytinga á lögum t.d. vegna fyrningarfresta. Þau mál þarf þá að skoða sérstaklega í samráði við innanríkisráðuneytið.
Hugsanlega mætti reyna að ná samkomulagi við fjármálafyrirtæki um að þau bjóði samræmd úrræði fyrir lánþega með gengistryggð lán. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum virðast fjármálastofnanir almennt koma til móts við viðskiptavini sína hvað þetta varðar sé eftir því leitað, þótt framkvæmdin sé ekki fyllilega samræmd. Einnig verður að horfa til þess að draga ekki úr greiðsluvilja hjá skuldurum og mikilvægt er fyrir fjármálastöðugleika og þá almannahagsmuni sem í honum felast að viðhalda greiðsluvilja almennings. Þá má ekki hvetja til aðgerða sem síðar geta orðið lánþegum til tjóns samanber niðurstöðu dóms Hæstaréttar frá 15. febrúar sl. um mikilvægi þess að geta sýnt fram á fullnaðarkvittanir fyrir greiðslum.
Niðurstaða Að öllu framangreindu virtu verður að telja það nærtækasta kostinn í stöðunni að fá niðurstöðu dómstóla eins fljótt og kostur er og fá þannig heildarniðurstöðu í málinu þannig að hægt sé að ljúka endurútreikningi gengistryggðra lána. Í ljósi sögunnar og þess hversu hratt dómstólar hafa afgreitt mál af þessum toga sem og hins að samstaða er aðila í milli um rekstur dómsmálanna ellefu er ekki ástæða til annars en að ætla að niðurstaða í dómsmálunum geti fengist fljótt. Sem dæmi má nefna hæstaréttarmál nr. 471/2010, um vaxtareikning gengistryggðra lána. Málið var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 29. júní 2010 í héraðsdómi og uppkvaðning dóms í Hæstarétti var 16. september 2010 þ.e. málið tók innan við þrjá mánuði að fara gegnum bæði dómsstigin. Þá er jafnframt mikilvægt að leggja á það áherslu að þeim dómum sem falla verði framfylgt án tafar. Málsaðilar verða því að búa sig eins vel undir hugsanlegar niðurstöður og nokkur kostur er.